EEN GREEP UIT DE RECENTE AANWINSTEN VAN HET LIBERAAL ARCHIEF...

  • Vlaggen uit Merksem (lees meer...)

  • Vlaamse stemmen uit Nederland (lees meer...)

  • Verslagboek van de PVV/VLD afdeling Zelzate (lees meer...)

  • Boeken over Wereldoorlog II (lees meer...)

  • Porselein voor een liberale kiesoverwinning (lees meer...)

  • Een volledige reeks van het Gentse satirische weekblad Baes Kimpe (lees meer...)

  • Kranten en pamfletten betreffende de liberalen te Sint-Amandsberg (lees meer...)

  • Drie borstbeelden (lees meer...)

  • Twee maçonnieke schootsvellen van de meestergraad (lees meer...)
  • Onze oprechte dank gaat naar de schenkers die hierdoor hebben bijgedragen tot de uitbouw van de collecties van het Liberaal Archief.
    Beschikt u ook nog over archiefmateriaal, affiches, foto's, vlaggen, audiovisueel materiaal, periodieken, diskettes,... van liberale organisaties en verenigingen, en van personen die erin actief waren of het nog steeds zijn ? Laat het ons weten op dit nummer 09/221.75.05, of maak gebruik van het online aanmeldingsformulier.
    Met dank bij voorbaat voor uw medewerking!

    VLAGGEN UIT MERKSEM

    Naar aanleiding van het bezoek aan het Liberaal Archief van Willy Lambrechts en Hugo Van Hombeeck konden we een bijzonder aantrekkelijke reeks vlaggen van verschillende liberale verenigingen uit Merksem in ontvangst nemen: de Liberale Jonge Wacht, de Liberale Damen- en Juffersbond, Help U Zelve, de toneelkring Voor Taal en Vrijheid, de PVV-afdeling Merksem. De oudste examplaren dateren uit het begin van de 20ste eeuw, de recentste uit de jaren 1970.
    Hieronder volgt een selectie.

    Klik om te vergroten


    De inventaris van de vlaggencollectie van het Liberaal Archief is consulteerbaar in de afdeling Iconografie.

    top

     

    VLAAMSE STEMMEN UIT NEDERLAND

    Dag- en weekbladen worden in duizenden exemplaren gedrukt en toch overleven er doorgaans slechts een paar stuks. Vooral oorlogsuitgaven zijn moeilijk te vinden. De collectie geschonken door Jan en Thea Gelissen-Roemans uit Zomergem vormt dan ook een mooie aanwinst voor het Liberaal Archief. Het gaat om de twee eerste kwartalen van het dagblad De Vlaamsche Stem, een volledige verzameling van het weekblad Vrij België en vier jaargangen van het geïllustreerde tijdschrift L’Evénement Illustré. Ze verschenen alle drie tijdens de Eerste Wereldoorlog.

    Tijdens de “Grote Oorlog” weken heel wat Belgen uit naar Nederland. Daar doken al snel enkele Franstalige blaadjes op die onvriendelijk schreven over de Vlaamsgezinden in het algemeen en de Antwerpse bestuurders in het bijzonder, met name volksvertegenwoordiger Louis Franck en burgemeester Jan De Vos. Uit reactie besloten enkele uitgeweken flaminganten met een eigen dagblad te beginnen.
    Het eerste nummer van De Vlaamsche Stem verscheen op maandag 1 februari 1915. Een van de redacteurs was de schrijver Cyriel Buysse. De Antwerpse volksvertegenwoordiger Frans Van Cauwelaert en zijn Brusselse vriend Julius Hoste jr., uitgever van Het Laatste Nieuws, patroneerden de zaak. Hoste schreef al in het tweede nummer een bijdrage over het heldhaftige optreden van de Brusselse burgemeester Adolphe Max.
    In de zomer van 1915 kwam het blad in handen van de Nederlander Carel Gerretson (wellicht met Duits geld) en een hoofdredactie (de schrijver René De Clercq en de filoloog Antoon Jacob) die het blad in activistische richting stuurden. Zij rekenden op de hulp van de Duitse bezetter om een radicaal Vlaams programma te realiseren, maar kwamen daar niet openlijk voor uit.
    Dat beviel Van Cauwelaert en Hoste geenszins. Samen met hun vrienden trokken ze zich terug en begonnen in Den Haag met een weekblad, Vrij België. Hun titel maakte al duidelijk dat ze de oplossing van het Vlaamse vraagstuk verbonden met de bevrijding van België. Omdat Van Cauwelaert het erg druk had en geregeld op reis was, liet hij het werk doorgaans over aan Julius Hoste jr. Hoewel hun blad zich steeds loyaal tegenover de Belgische staat opstelde, botste het geregeld op tegenstand van de Belgische overheid. Sommige nummers raakten moeilijk bij de abonnees, vooral de lezers die aan het IJzerfront streden.
    Geconfronteerd met allerlei problemen zette Gerretson de uitgave van De Vlaamsche Stem eind januari 1916 stop. L'Evénement illustréVrij België bleef tot het einde van de oorlog verschijnen. De redactie nam afscheid na 170 nummers. Beide publicaties zijn onmisbaar voor wie zich interesseert voor de Vlaamse Beweging tijdens de Eerste Wereldoorlog. Bovendien bevatten de twee heel wat informatie over andere onderwerpen, bijvoorbeeld het leven van de Belgische vluchtelingen in Nederland.

    Tot de schenking behoren ook vier jaargangen van L’Evénement, “revue hebdomadaire, documentaire, historique et littéraire”. Dit was een van de vele geïllustreerde tijdschriften die tijdens de Eerste Wereldoorlog verschenen. Minder evident is dat dit blad in Brussel gepubliceerd werd, dus onder de Duitse bezetting. Toch ziet het er niet als Duitse propaganda uit. Het bevat zelfs meer foto’s van het Belgische en Franse leger dan van Duitse troepen. In maart 1918 werd de publicatie plots stopgezet. Het volgende nummer verscheen op 23 november 1918, na de bevrijding, met een foto van koning Albert op de voorpagina. De lezers kregen meteen enige uitleg: het blad had er steeds naar gestreefd het moreel van de bevolking hoog te houden, maar de dag dat de Duitse censuur probeerde zijn wensen op te dringen, had men de publicatie stopgezet.

    top

     

    Verslagboek VLD ZelzateHedendaagse archieven nemen een prominente plaats in bij de aanwinsten van het Liberaal Archief. Onlangs ontving het Liberaal Archief het verslagboek van de bestuursvergaderingen van de PVV/VLD-afdeling Zelzate. Het omvat de periode 13 oktober 1988 tot 20 november 2000.

    Dit verslagboek is een van de documenten die de VLD-afdeling te Zelzate in de loop der jaren aan het Liberaal Archief heeft overgemaakt, naast briefwisseling, aankondigingen van activiteiten, tijdschrift, documentatie over contacten met andere afdelingen enz. Op deze wijze wordt heel wat informatie betreffende de werking van deze afdeling voor later onderzoek bewaard.

    Uiteraard gelden restricties inzake de consultatie van recent archief. Enkel de publieke stukken zoals een tijdschrift, aankondigingen van activiteiten, affiches en folders kunnen worden ingezien. Voor de overige documenten, zoals de verslagen, worden de modaliteiten van consultatie tussen de schenker en het Liberaal Archief contractueel vastgelegd, en door het Liberaal Archief strikt nageleefd.


    Illustratie: verslagboek van de PVV/VLD-afdeling Zelzate, 1988-2000

     

     

    Valentin Jamart schonk het Liberaal Archief onlangs een verzameling van een 300-tal boeken over de Tweede Wereldoorlog. Vanuit zijn interesse verzamelde hij doorheen de jaren een bijzonder rijke collectie waarvan sommige boeken vandaag nog moeilijk vindbaar zijn. Lokale studies over het verzet, waaronder het Geheim Leger, zijn ruim vertegenwoordigd. In de boeken is ook een schat aan informatie te vinden over de concentratiekampen en de bevrijding.


     

    PORSELEIN VOOR EEN LIBERALE KIESOVERWINNING

    Bord Boekhoute 1899Het liberalisme beperkte zich in de 19de eeuw niet louter tot de steden maar leefde ook op het Vlaamse platteland. Dit porseleinen bord, dat recentelijk aan het Liberaal Archief werd geschonken door Rik Rammeloo, levert een mooi bewijs dat de liberale partij ook in kleinere plattelandsgemeenten een rol van belang speelde.

    In het Oost-Vlaamse Boekhoute (nu een deelgemeente van Assenede) behaalde de liberale partij in de gemeenteraadsverkiezingen van 1899 de absolute meerderheid. De liberalen kregen toen 760 stemmen, goed voor zes verkozenen, tegenover 285 stemmen voor de katholieken. Ter herinnering aan dit memorabele feit liet de liberale schepen Van Zele met notaris Ingels dit fraaie bord maken waarop de namen van de zes liberale verkozenen prijken en deed iedere inwoner van Boekhoute een exemplaar present.

     

    Veel lokale politieke satirische pers uit de negentiende eeuw overleefde de tand des tijds niet. Occasioneel vonden al dan niet volledige reeksen of slechts losse nummers hun weg naar bibliotheken of andere instellingen. Het Liberaal Archief heeft dan ook alle reden om tevreden te zijn met de verwerving van een volledige reeks van het Gentse ‘Baes Kimpe’.

    Baes Kimpe, 1857 Het ontstaan van dit satirische weekblad, genoemd naar een Gentse volksfiguur die symbool stond voor vrankheid en stoutmoedigheid, situeert zich in de aanloop naar de Gentse gemeenteraadsverkiezingen van 1857. De extreme polarisering tussen katholieken en liberalen bij de voorgaande verkiezingen in 1854 had immers voor gevolg gehad dat de liberale associatie haar meerderheid in de raad had verloren. De toen verkozen raadsleden behoorden tot de gematigde liberaal-katholieke Nouvelle Association électoral die een brug poogde te slaan tussen beide kampen. De liberale burgemeester Constant de Kerchove de Denterghem was vervangen door zijn meer gematigde partijgenoot Judocus Delehaye, die in 1846 nog lid was geweest van de Gentse delegatie op het stichtingscongres van de nationale Liberale Partij te Brussel. Kort na zijn benoeming tot burgemeester besloot Delehaye echter - in hoofdzaak om redenen van loopbaanopportuniteit – de overstap te maken naar het katholieke kamp, waardoor Gent voor het eerst sinds de onafhankelijkheid een niet-liberale burgemeester kreeg.

    Baes Kimpe, 1858De liberale associatie reageerde furieus en besloot alle middelen in te zetten om Delehaye en zijn aanhangers uit het stadhuis te verjagen. Een belangrijk instrument hiertoe werd Baes Kimpe, oorspronkelijk bedoeld als eenvoudig kiesblad. Met Willem Rogghé als hoofdredacteur en met de steun van Metdepenningen, Brébart en Stecher werd in de lokalen van de vrijmetselaarsloge Le Septentrion een redactie samengesteld die op 4 oktober 1857 een eerste exemplaar van Baes Kimpe van de persen liet rollen. Het nieuwe blad kende onmiddellijk een groot succes (volgens Rogghé bereikte het blad op een bepaald moment een oplage van 10.000 exemplaren, wat voor een dergelijk blad ongehoord veel was in die tijd). Geschreven in de volkstaal, viel Baes Kimpe het klerikale bestuur van de stad frontaal aan en spaarde niemand. Spot en satire kleurden haar polemieken met de lokale katholieke pers en ‘Dok den Draaier’ zoals Delehaye intussen werd genoemd, verloor de verkiezingen van 27 oktober 1857. De liberalen namen het stadhuis opnieuw in en met Charles de Kerchove begon een nieuwe lijn van liberale burgemeesters die tot de Tweede Wereldoorlog niet meer zou onderbroken worden.

    Voor Baes Kimpe was de belangrijkste bestaansreden dan ook verdwenen, maar Rogghé, Metdepenningen en Brébart hadden duidelijk andere plannen. De waarde van Baes Kimpe als algemeen liberaal propagandamiddel was hen niet ontgaan en op hun aandringen werd de publicatie verder gezet. De belangstelling van de Liberale Associatie nam in het daaropvolgende jaar echter steeds meer af en onder druk van de partijtop werd het blad na twee jaar afgevoerd. Op 10 april 1859 verscheen het laatste nummer, weliswaar met een duidelijke waarschuwing voor de katholieke partij: “Als het nood doet, zal hij [Baes Kimpe] wederom voor de pinnen komen, om uwe kazak het stof uit te kloppen. Dus, tot weerziens !”

    U kunt hier de volledige collectie van Baes Kimpe (4 oktober 1857 - 10 april 1859) doorbladeren.

    Illustraties: Het eerste nummer van Baes Kimpe, verschenen op 4 okt. 1857 en een fragment uit het nummer van 10 okt. 1858. Klik op de foto's voor een afbeelding in hogere resolutie


    top

     

    Schatten tref je doorgaans aan op zolder, maar soms vind je er ook in een kelder. Onlangs troffen medewerkers van het Liberaal Archief dertien zwarte banden aan in een kelder en bij nazicht bleek het te gaan om een unieke collectie kranten en pamfletten over de liberale strijd in Sint-Amandsberg in de periode 1885-1913.

    De gemeente Sint-Amandsberg ontstond pas in 1872 door afsplitsing van de gemeente Oostakker. Van in het begin hadden de katholieken het gemeentebestuur in handen. Ze behielden hun meerderheid tot in 1970. Toen sloten ze een coalitie met de socialisten. Zes jaar later verdween de gemeente in de Gentse fusie.
    Ook in Sint-Amandsberg hebben de liberalen jarenlang gestreden om hun vertegenwoordigers in het gemeentehuis te krijgen. Dat lukte pas in oktober 1907. De twee verkiezingen ervoor, in1899 en 1903, sloten de liberalen een kartel met de socialisten in de hoop met vereende krachten de alleenheerschappij van burgemeester Victor Braeckman te breken, doch tevergeefs.

    De VerlossingIn die twee verkiezingen ging het hard tegen hard, zo leren de teruggevonden banden. In 1899 zette het kartel de kiesstrijd al in juni in met de verspreiding van een affiche De verlossing. Er volgden nog zeven andere. De laatste maand voor de verkiezingen werd De verlossing als pamflet verspreid. Daarvan verschenen ook acht nummers. In 1903 pakte het kartel uit met een nieuw propagandablad, Het gemeentebelang van Sint-Amandsberg. Daarvan kwamen acht nummers uit. Al die stukken zitten mooi samen in één van de banden die het Liberaal Archief in de kelder vond.

    't Gazetje van St-AmandsbergDe aanvallen van “de Verlossers”, vaak erg persoonlijk, bleven niet onbeantwoord. De katholieken reageerden in 1899 met ’t Gazetje van Sint-Amandsberg, dat nog persoonlijker terugsloeg en het kartel tot een bende gevaarlijke socialisten reduceerde. In die verkiezingsmaand werden vijf nummers verspreid. In 1903 behielden de katholieken dezelfde titel. Toen publiceerden ze vier nummers, naast drie gewone kiespamfletten. Al die stukken vindt men in een andere band. ’t Gazetje van Sint-Amandsberg was voordien, van 1885 tot 1889, een katholiek weekblad. Daarvan bleven twee jaargangen bewaard. Ook in 1890 en 1895 verscheen het als verkiezingspamflet.

    Twee andere banden bevatten enkele jaargangen van het Liberaal weekblad van Sint-Amandsberg (1885-1890) en zijn opvolger, De liberale strijder van Sint-Amandsberg (1890). Acht banden bevatten nummers van het Gentse liberale dagblad Vaderland. Het gaat om de jaargangen 1904-1913. Vermoedelijk is de collectie afkomstig van de Sint-Amandsbergse correspondent, die elke week een uitvoerige bijdrage binnenstuurde maar alleen de kranten met zijn eigen artikels bijhield.

    Zijn politieke pamfletten van meer dan honderd jaar oud behoorlijk zeldzaam, dan zijn tekstaffiches – zoals De verlossing – bijna onvindbaar. In die tijd maakten politieke partijen en verenigingen nochtans geregeld gebruik van straataffiches om hun mening kenbaar te maken en vooral om elkaar de huid vol te schelden. Maar ze legden zelden een exemplaar opzij voor de historici. In Sint-Amandsberg was er gelukkig iemand die er wel op tijd aan dacht.


    Illustraties: Het vierde nummer van de Verlossing, pamflet van het liberaal-socialistsiche kartel en 't Gazetje van St. Amandsberg van de katholieke tegenstrevers van 3 oktober 1903. Klik op de foto's voor een afbeelding in hogere resolutie


    top

     

    DRIE BORSTBEELDEN UIT HET LAKENMETERSHUIS

    August Gondry: de stille werker

    De Gentse afdeling van het Willemsfonds gaf zopas drie borstbeelden in depot aan het Liberaal Archief. Het gaat om twee bustes van Jan-Frans Willems – naar wie het fonds destijds genoemd is – en een van een “illustere onbekende”. August Gondry, tien jaar lang algemeen secretaris van het Willemsfonds, was het prototype van de stille werker.

    August Gondry
    August Gondry (uit: Willemsfonds. Ons 75-jarig Jubelfeest 1851-1926)
    August Gondry werd in Gent geboren op 22 december 1841. Vader en moeder waren Walen en baatten in Gent een verfhandel uit. Zoon Gondry ging naar het Koninklijk Atheneum en studeerde rechten aan de Gentse universiteit. In die jaren werd hij flamingant, actief bij het Vlaams-liberale studentengenootschap ’t Zal Wel Gaan en medewerker van zijn Almanak. De jonge jurist vestigde zich als advocaat in Gent tot hij als rechter benoemd werd, eerst in Kortrijk, daarna in Dendermonde. Daar stichtte hij een afdeling van het Willemsfonds. Hij keerde terug naar Gent, toen hij in oktober 1878 een benoeming kreeg als gewoon hoogleraar aan de Gentse universiteit. Hij werd lid van het algemeen bestuur van het Willemsfonds en volgde in 1880 Julius Vuylsteke op als “secretaris-schatmeester”.

    Maar voor het lesgeven bleek Gondry niet in de wieg gelegd te zijn. Te verlegen en te bescheiden om behoorlijk les te kunnen geven. Ook tot publiceren kwam het niet. Eind 1881 keerde hij terug naar de magistratuur als raadsheer in het Hof van beroep. Hij bleef secretaris van het Willemsfonds en bouwde een stevige reputatie op als auteur van verzoekschriften over de Vlaamse taalrechten. In november 1890 liet hij weten dat men een vervanger moest zoeken omdat hij te veel werk had met de voogdij over de kinderen van zijn overleden broer. Nog voor men een opvolger gevonden had, overleed hij onverwacht op 26 mei 1891, nauwelijks 50 jaar oud.

    “Ongelooflijk moeilijk”

    Begin 1892 opperden "enige vrienden en vereerders" dat men de onschatbare diensten van Gondry moest huldigen met een borstbeeld dat een plaats zou krijgen in de vergaderzaal van het Willemsfonds. De oproep tot de afdelingen leverde niet het verwachte resultaat op. “Het is ongelooflijk hoe moeilijk het is om geld los te krijgen voor zulke zaken”, meldde Brussel. De lijst kent geen bijval in Hasselt, schreef de plaatselijke secretaris: “Men is hier in Hasselt zowat zat van inschrijvingslijsten. Alle ogenblikken worden er rondgeleurd waarop men zedelijk verplicht is in te schrijven”. Geraardsbergen moest bekennen dat het de inschrijvingslijst vruchteloos rondgestuurd had: “De leden bleven daar allen onverschillig aan”. Evenmin veel reactie in Berchem: de gemeente telde talrijke kleine verenigingen die steeds op de portemonnee van dezelfde mensen een beroep deden. De lijst van Menen raakte zoek, doch de voorzitter vond hem terug. Die van Laken bleef spoorloos. Lier was een toonbeeld van rekenkunde: van de ingezamelde 66 frank trok de secretaris 2,40 frank af, zijnde 2 frank voor de bode die met de lijst op stap geweest was, 0,30 frank verzendingskosten van het geld en 0,20 frank voor de postzegel van zijn brief.

    August Gondry
    Marmeren buste van August Gondry. Klik voor een afbeelding in hogere resolutie.
    Antwerpen bezorgde de lijst met één inschrijving, namelijk van de afdeling zelf. Het dagelijks bestuur stuurde het formulier prompt terug, met de boodschap aan voorzitter Max Rooses “dat Antwerpen meer moet opbrengen en dat er op hem, als vader van de betoging Gondry, bijzondere verplichtingen rusten”. Rooses nam de opmerking ter harte. Hij haalde uiteindelijk 420 frank op, de afdeling legde nog eens 25 frank bij. Eind maart 1893 telde de campagne een 400-tal inschrijvers die 1.100 frank samengebracht hadden. Nog 500 frank te weinig, dacht het dagelijks bestuur. Het schreef de leden persoonlijk aan en deed bij Max Rooses navraag over de kostprijs van een marmeren buste. Doorgaans kostte zo’n werk 1.500 frank, bevestigde de Antwerpse kunsthistoricus, maar als het ging om een openbare inschrijving, wilden de Antwerpse beeldhouwers ook voor 1.000 of 1.200 frank een kop kappen. Daarop trok de secretaris van het Willemsfonds naar de Gentse beeldhouwer B. Wante met de vraag zijn prijs van 1.500 naar 1.200 frank terug te brengen.

    “Een ridderlijke strijder”

    De buste werd ingehuldigd op zondag 29 oktober 1893, bij het begin van de jaarlijkse algemene vergadering van het Willemsfonds in het Lakenmetershuis op de Vrijdagmarkt in Gent. Max Rooses was pas een week vooraf gevraagd de feestrede te houden, maar zegde toch toe. “Verwacht geen studie over Gondry, die ik niet genoeg kende; alleen een bloemtuiltje gehecht aan het voetstuk aan zijn borstbeeld”. Het werd een klassieke herdenkingstoespraak die eindigde met een hulde aan de stille werker:

    De wereld daarbuiten heeft weinig van hem gehoord en hem niet naar zijn waarde leren schatten, omdat zij hem niet voldoende kende. De nakomelingschap zal weinig van hem vernemen, omdat zijn naam aan schriften noch daden van grote ruchtbaarheid gehecht is. Maar wij, die het voorrecht hadden te weten wie hij was en die beseffen wat wij in hem verloren, wij willen dat de herinnering van de ridderlijke strijder in ons midden als in die van zijn huisgezin naar de geest zou voortleven. Wij hebben zijn beeld opgesteld in deze zaal, opdat het ook voor latere geslachten getuigenis zou afleggen van zijn grote verdiensten en van onze warme dankbaarheid.
    Uitnodiging WF-archief
    Uitnodiging voor de onthulling van Gondry's buste op 29 okt. 1893. Klik voor een afbeelding in hogere resolutie (Liberaal Archief, Archief van het Willemsfonds)

    In mei 1895 bezorgde een lid uit Sint-Niklaas nog een bijdrage voor het borstbeeld. Een gering bedrag, maar van harte gegeven, meldde zijn brief. De secretaris-penningmeester stuurde de milde gift terug.

    * * * * *

    Het uitgebreide archief van het Willemsfonds berust sinds jaren in het Liberaal Archief. Aan de hand van de verslagen en de correspondentie kan men heel wat facetten uit de geschiedenis van het “rijke liberale leven” in Vlaanderen onderzoeken. De briefwisseling tot 1914 – zo’n 60.000 stuks – is ontsloten op afzender, geadresseerde en thema. Het Liberaal Archief publiceerde al twee bundels historische studies over het Willemfonds, namelijk Het Willemsfonds van 1851 tot 1914 (1993) en Vlaamsch van taal, van kunst en zin. 150 jaar Willemsfonds (2001).

    top

     

    Van Mevrouw H. Van Melle uit Sint-Denijs-Westrem:

    TWEE MAÇONNIEKE SCHOOTSVELLEN VAN DE MEESTERGRAAD
    één op wit leder en één op zijde geborduurd.


    Zijden schootsvel.
    Klik op de foto voor een afbeelding in hogere resolutie

    Witlederen schootsvel.
    Klik op de foto voor een afbeelding in hogere resolutie



    top